1. SFT
  2. Archiwum
  3. Vol. 67 1/2026
  4. Nowa doktryna medyczna wobec zagrożeń...

Nowa doktryna medyczna wobec zagrożeń CBRNE – kierunek rozwoju systemu ratownictwa medycznego, ochrony ludności i obrony cywilnej w Polsce

Karol, Łyziński, dr n. o zdr. , Arkadiusz, Trzos, dr

Pobierz artykuł
Open Access
DOI: 10.12845/sft.67.1.2026.4, strony: 86 – 105

Abstrakt

Cel: Celem artykułu jest przedstawienie propozycji nowoczesnej doktryny medycznej wobec zagrożeń chemicznych, biologicznych, radiacyjnych, nuklearnych i wybuchowych (CBRNE) dla Polski, ukierunkowanej na system ratownictwa medycznego oraz jego powiązania z ochroną zdrowia, ochroną ludności i obroną cywilną. Proponowana doktryna porządkuje priorytety i kompromisy w odniesieniu do działań w warunkach niepewności, presji czasu i ograniczonych zasobów.

Wprowadzenie: perspektywy medycznej nadrzędnym zadaniem jest szybkie rozpoznanie skutków zdarzenia oraz uruchomienie działań ochronnych i leczniczych, nawet jeśli źródło incydentu nie zostało jeszcze jednoznacznie ustalone. Na przebieg opieki wpływają: konieczność pracy w środkach ochrony indywidualnej, prowadzenie dekontaminacji oraz ryzyko wtórnej ekspozycji. Skuteczność odpowiedzi systemowej dodatkowo ograniczają presja informacyjna (obejmująca sprzeczne raporty, dezinformację i przeciążenie komunikacji), a także zakłócenia infrastruktury oraz łączności (które mogą destabilizować funkcjonowanie ochrony zdrowia niezależnie od liczby poszkodowanych). W tym ujęciu artykuł przedstawia ratownictwo medyczne jako integralny element systemu bezpieczeństwa, ochrony ludności i obrony cywilnej, wymagający interoperacyjności oraz skoordynowanego współdziałania z krajowym systemem ratowniczo-gaśniczym i innymi podmiotami reagowania kryzysowego w zdarzeniach CBRNE.

Metodologia: Artykuł ma charakter koncepcyjny i opiera się na ukierunkowanym przeglądzie narracyjnym z syntezą tematyczną. Punktem wyjścia była analiza piśmiennictwa i materiałów eksperckich ujętych w repozytorium roboczym obejmującym 308 pozycji z lat 2020–2025. Po selekcji etapowej do analizy jakościowej i syntezy włączono źródła o najwyższej przydatności operacyjno-medycznej i wiarygodności. Uwzględniano publikacje dotyczące działań ratowniczo-medycznych i szpitalnych podczas zagrożeń CBRNE, zdarzeń masowych oraz organizacji i koordynacji opieki nad pacjentem. Wyłączano prace niezwiązane z wymiarem medycznym lub operacyjnym. Na tej podstawie przeprowadzono kategoryzację tematyczną i wyprowadzono dziesięć filarów jako obszary krytycznych zdolności warunkujących wykonalność działań medycznych.

Wnioski: Zaproponowana doktryna obejmuje dziesięć filarów wykonalności działań medycznych w zdarzeniach CBRNE, odnoszących się do rozpoznania ryzyka, bezpieczeństwa personelu, sprawności operacyjnej, koordynacji, informacji i detekcji, ciągłości opieki, logistyki, współdziałania, edukacji oraz komunikacji ryzyka i odporności społecznej. Rama ta stanowi punkt wyjścia do opracowania strategii, minimalnych standardów wykonawczych i kryteriów gotowości, a następnie ich sprawdzenia w ćwiczeniach oraz dalszej walidacji.

Słowa kluczowe: ratownictwo medyczne, doktryna medyczna, zagrożenia CBRNE, gotowość państwa, reagowanie kryzysowe ochrona ludności i obrona cywilna, zarządzanie kryzysowe

Typ artykułu: artykuł przeglądowy

Bibliografia:

  1. Nisser J., Implementing military doctrine: A theoretical model, "Comparative Strategy" 2021, 40(3), 273–289, https://doi.org/10.1080/01495933.2021.1912514.
  2. Kocaki H. i in., The Science of Disaster Medicine: From Response to Risk Reduction, "Medeni Medical Journal" 2021, 36(4), 281–288, https://doi.org/10.4274/MMJ.galenos.2021.50375.
  3. Hick J.L. i in., Allocating Scarce Resources in Disasters: Emergency Department Principles, "Annals of Emergency Medicine" 2012, 59(3), 177–187, https://doi.org/10.1016/j.annemergmed.2011.06.012.
  4. Mugavero R., Shin H., Safety and Emergency Medical Care in CBRN, CEMEC Handbook Series 3, 2025, https://doi.org/10.23810/CEMEC-4.
  5. Tin D. i in., Hybrid warfare and counter-terrorism medicine, "European Journal of Trauma and Emergency Surgery" 2023, 49(5), 1987–1996, https://doi.org/10.1007/s00068-023-02230-y.
  6. Beishuizen B.H.H. i in., A systematic literature review on public health and healthcare resources for pandemic preparedness planning, "BMC Public Health" 2024, 24, art. 3114, https://doi.org/10.1186/s12889-024-20629-z.
  7. Bezpieczni w czasie kryzysu: jak zadbać o zdrowie obywateli i żołnierzy, kiedy świat się chwieje?, WIM-PIB, Warszawa 2025, https://wim.mil.pl/wp-content/uploads/2025/08/ raport-bezpieczni-w-czasie-kryzysu.pdf [dostęp: 6.01.2026].
  8. Piekarski M., Możliwe scenariusze zagrożeń terrorystycznych na terytorium Rzeczpospolitej Polskiej w kontekście zagrożeń hybrydowych, "Terroryzm – studia, analizy, prewencja" 2022, 2(2), 71–92, https://doi.org/10.4467/27204383TER.22.019.16339.
  9. Trzos A., Łyziński K., The potential of emergency medical response to CBRNE threats in the context of military-civilian cooperation, " Safety & Fire Technology" 2024, 64(2), 158–174, https://doi.org/10.12845/sft.64.2.2024.10.
  10. Ustawa z dnia 5 grudnia 2024 r. o ochronie ludności i obronie cywilnej (Dz.U. 2024 poz. 1907).
  11. Barbee G. i in., Chemical, Biological, Radiological and Nuclear (CBRN) Injury Part I: Initial Response to CBRN Agents (CPG ID: 69), Joint Trauma System Clinical Practice Guideline, 2018.
  12. Kippnich M. i in., Managing CBRN mass casualty incidents at hospitals – Find a simple solution for a complex problem: A pilot study, "American Journal of Disaster Medicine" 2024, 19(1), 45–53, https://doi.org/10.5055/ajdm.0471.
  13. Granholm F. i in., The Complexities of Hybrid Warfare and the Impact on Tactical Emergency Medical Support, "Health Security" 2023, 21(2), 140–147, https://doi.org/10.1089/hs.2022.0161.
  14. Smith M., Weir A.G.A., CBRNE3 medicine in the austere environment: the challenges, "BMJ Military Health" 2022, 168(6), 474–478, https://doi.org/10.1136/military-2022-002259.
  15. Łyziński K., Trzos A., Środki ochrony indywidualnej w praktyce personelu medycznego, „Stany Nagłe po Dyplomie" 2025, 9(1), 1–8, https://podyplomie.pl/stanynaglepodyplomie/ 41311,srodki-ochrony-indywidualnej-w-praktyce- -personelu-medycznego [dostęp: 4.07.2025].
  16. Naushad V.A. i in., A Systematic Review of the Impact of Disaster on the Mental Health of Medical Responders, "Prehospital and Disaster Medicine" 2019, 34(6), 632–643, https://doi.org/10.1017/S1049023X19004874.
  17. Deac A.A. i in., Ukrainian healthcare providers under siegeduring the first year of war: challenges and adaptations, "BJPsych International" 2024, 21(2), 35–37, https://doi.org/10.1192/bji.2023.43.
  18. Jaffe E. i in., Managing a Mega Mass Casualty Event by a Civilian Emergency Medical Services Agency, "International Journal of Public Health" 2024, 69, art. 1606907, https://doi.org/10.3389/ijph.2024.1606907.
  19. Binkley J.M., Kemp K.M., Mobilization of Resources and Emergency Response on the National Scale, "Surgical Clinics of North America" 2022, 102(1), 1–12, https://doi.org/10.1016/j.suc.2021.09.014.
  20. Nazari S. i in., Structural elements and requirements in forming prehospital health response teams, "Disaster Medicine and Public Health Preparedness" 2023, 17, art. e300, 1–8, https://doi.org/10.1017/dmp.2022.259.
  21. European Committee for Standardization (CEN), CWA 17974:2023: Basic CBRN training curriculum, CEN, Brussels 2023, https://civil-protection-knowledge-network.europa. eu/system/files/2025-04/cwa-on-eu-training-curriculum. PDF [dostęp: 6.02.2026].
  22. NATO Civil Emergency Planning, The International CBRN Training Curriculum, 2013, https://civil-protection-knowledge- network.europa.eu/media/international-cbrn-training- -curriculum [dostęp: 5.02.2026].
  23. Elfahim O. i in., Artificial Intelligence in Prehospital Emergency Care, "Big Data and Cognitive Computing" 2025, 9(9), art. 219, https://doi.org/10.3390/bdcc9090219.
  24. Tanui D.J., Application of Boyd’s OODA loop to emergency response, "Journal of Emergency Management" 2021, 19(5), 461–468, https://doi.org/10.5055/jem.0564.
  25. Costigan S.S. i in., Hybrid Threats and Hybrid Warfare Reference Curriculum, Brussels 2022, https://nato.int/content/ dam/nato/webready/documents/deep/Hybrid-threats-and- hybrid-warfare-ENGLISH.pdf [dostęp: 5.02.2026].
  26. Trzos A., Łyziński K., Proponowane kierunki rozwoju ratownictwa medycznego…, w: Epidemiologia i bezpieczeństwo CBRNE, t. 4, Zielonka 2025, 143–166.
  27. Regulation (EU) 2021/821…, "Official Journal of the European Union" 2021, L206, 1–461, https://eur-lex. europa.eu/eli/reg/2021/821/oj/eng [dostęp: 5.02.2026].
  28. Granholm F. i in., Not war, not terrorism, "American Journal of Emergency Medicine" 2022, 60, 178–183, https://doi.org/10.1016/j.ajem.2022.10.021.
  29. Tsagarliotis I. i in., Assessing the Role of Military Units, "Military Medicine" 2025, 190(1–2), e1–e10, https://doi.org/10.1093/milmed/usaf548.
  30. Kalkman J.P., Military crisis responses to COVID-19, "Journal of Contingencies and Crisis Management" 2021, 29(1), 99–103, https://doi.org/10.1111/1468-5973.12328.
  31. Jaffe E. i in., Prehospital Care Under Fire, "Prehospital and Disaster Medicine" 2024, 39(3), 275–278, https://doi.org/10.1017/S1049023X24000438.
  32. Quinn J. i in., Prehospital Lessons From the War in Ukraine, "Military Medicine" 2024, 189(1–2), 17–29, https://doi.org/10.1093/milmed/usad253.
  33. Kako M. i in., CBRN Education and Training, "Prehospital and Disaster Medicine" 2018, 33(1), 100–107, https://doi. org/10.1017/S1049023X18000043. [34] Długosz K. i in., CBRNE education and training for Polish health professionals, "Folia Medica Cracoviensia" 2025, 65(2), 113–125, https://doi.org/10.24425/fmc.2025.156129.
  34. Bury G. i in., Ukraine Trauma Project, "BMJ Open" 2023, 13(11), art. e077895, https://doi.org/10.1136/bmjopen-2023-077895. [36] Dzhemiliev A. i in., Enhancing trauma care in Ukraine, "World Journal of Surgery" 2024, 48(11), 2716–2727, https://doi.org/10.1002/wjs.12362.
  35. Baetzner A.S. i in., Preparing medical first responders, "Scandinavian Journal of Trauma, Resuscitation and Emergency Medicine" 2022, 30, art. 56, https://doi.org/10.1186/s13049-022-01056-8.
  36. Ranse J. i in., Strengthening emergency department response, "Australasian Emergency Care" 2024, 27(4), 100–108, https://doi.org/10.1016/j.auec.2024.09.003.
  37. World Health Organization, Hospital Safety Index, Geneva 2015, https://iris.who.int/handle/10665/258966 [dostęp: 2.02.2026].
  38. World Health Organization, Risk communication and community engagement, Geneva 2020, https://iris.who.int/bitstream/ handle/10665/331513/WHO-2019-nCoV-RCCE- -2020.2-eng.pdf [dostęp: 4.03.2026].
  39. European Centre for Disease Prevention and Control, Recommendations for preparedness planning, Stockholm 2025, https://www.ecdc.europa.eu/en/publications-data/ recommendations-preparedness-planning-public-health- -threats [dostęp: 4.03.2026].
  40. Khan S. i in., Risk communication and community engagement during COVID-19, "International Journal of Disaster Risk Reduction" 2022, 74, art. 102903, https://doi.org/10.1016/j.ijdrr.2022.102903.
  41. do Nascimento I.J.B. i in., Infodemics and health misinformation, "Bulletin of the World Health Organization" 2022, 100(9), 544–561, https://doi.org/10.2471/BLT.21.287654.
  42. Goniewicz K. i in., The importance of pre-training gap analyses, "BMC Public Health" 2021, 21, art. 114, https://doi.org/10.1186/s12889-021-10165-5.
  43. NATO Standardization Office, AMedP-7.1, 2018, https:// coemed.org/files/stanags/03_AMEDP/AMedP-7.1_EDA_ V1_E_2461.pdf [dostęp: 5.02.2026].
  44. Konieczny M., Cooperation and interoperability…, "Acta Iuris Stetinensis" 2024, 47(1), 9–25, https://doi.org/10.18276/ais.2023.47-01.
  45. Farhat H. i in., Preparedness and emergency response strategies, "Journal of Contingencies and Crisis Management" 2024, 32(2), 215–227, https://doi.org/10.1111/1468-5973.12592.
  46. European Commission, EU Civil Protection Mechanism, https://civil-protection-humanitarian-aid.ec.europa.eu/ what/civil-protection/eu-civil-protection-mechanism_en [dostęp: 01.03.2026].
  47. International Organization for Standardization, ISO 22398:2013, Geneva 2013, https://www.iso.org/standard/ 50294.html [dostęp: 5.03.2026].
  48. U.S. Department of Homeland Security, HSEEP Doctrine, Washington DC 2020 [dostęp: 5.03.2026].
  49. Lawry L.L. i in., Health System Organization and Logistics of Trauma Care, "Inquiry" 2025, 62, art. 469580251333327, https://doi.org/10.1177/00469580251333327.
  50. Walravens S. i in., Characteristics of Medical Evacuation by Train, "JAMA Network Open" 2023, 6(6), art. e2319726, https://doi.org/10.1001/jamanetworkopen.2023.19726.
  51. Erickson T.B. i in., Evaluation of CBRNE Knowledge Change, "Disaster Medicine and Public Health Preparedness" 2023, 17, art. e387, https://doi.org/10.1017/dmp.2023.52.
  52. Kivlehan S.M. i in., Evaluation of change in emergency care knowledge, "BMJ Open" 2022, 12(6), art. e050871, https:// doi.org/10.1136/bmjopen-2021-050871.
  53. Truppa C. i in., Health systems resilience, "Conflict and Health" 2024, 18, art. 2, https://doi.org/10.1186/s13031-023-00560-7.
  54. WHO Regional Office for Europe, Health financing in Ukraine, Copenhagen 2022, https://iris.who.int/bitstream/handle/ 10665/361645/WHO-EURO-2022-5882-45647-65535- eng.pdf [dostęp: 9.03.2026].
  55. Christiaens W. i in., Organisation des soins médicaux…, Brussels 2023, https://doi.org/10.57598/R374BS.
  56. Del Pinto M. i in., The National and Local Dimension…, Bristol 2024, 204–221, https://doi.org/10.46692/9781529226775.013.
  57. Morton H., Johnson C., Chemical, biological, radiological and nuclear major incidents, "Surgery (Oxford)" 2021, 39(8), 500–507, https://doi.org/10.1016/j.mpsur.2021.05.005.