1. SFT
  2. Archiwum
  3. Vol. 68
  4. Psychologiczne uwarunkowania reakcji ...

Psychologiczne uwarunkowania reakcji ochronnych uczestników imprez masowych. Komunikacja, ewakuacja i współpraca w systemie bezpieczeństwa

Marta Herbszt-Oleksiuk

Pobierz artykuł
Open Access
DOI: 10.12845/sft.68.2.2026.4, strony: 62 – 78

Abstrakt

Cel: Celem artykułu jest uporządkowanie wiedzy o psychologicznych i społecznych uwarunkowaniach reakcji ochronnych uczestników imprez masowych. Zadaniem, które postawiła sobie autorka, jest określenie, jak odbiór komunikatów, decyzje, ewakuacja i współpraca mogą zostać ujęte w spójne ramy przydatne w projektowaniu i ocenie systemu bezpieczeństwa. Główne pytania dotyczą punktów, w których może dojść do zakłócenia reakcji ochronnej, oraz warunków sprzyjających przejściu od sygnału zagrożenia do adekwatnego działania.

Wprowadzenie: Bezpieczeństwo imprezy masowej zależy nie tylko od infrastruktury, procedur i przygotowania służb, lecz także od tego, czy jej uczestnicy: 1) zauważą i zrozumieją komunikat; 2) uznają go za wiarygodny i odnoszący się do własnej sytuacji; 3) ocenią zalecane działanie jako skuteczne i wykonalne; 4) podejmą je pod presją czasu, w tłumie (o określonej gęstości) i w warunkach wpływu społecznego. Wiedza o tych procesach jest rozproszona między psychologią, zdrowiem publicznym, badaniami nad ewakuacją i naukami o bezpieczeństwie. Artykuł integruje te perspektywy, ujmując komunikację, ewakuację i współpracę jako elementy jednego procesu.

Metodologia: Zastosowano integracyjny przegląd literatury z syntezą narracyjną. Przegląd objął publikacje z lat 1955–2026 w języku polskim i angielskim. Podstawowe wyszukiwanie prowadzono w PubMed, uzupełniając je analizą bibliografii, śledzeniem cytowań i przeszukiwaniem zasobów wybranych wydawców, NIST, WHO, „Safety & Fire Technology” oraz oficjalnych baz aktów prawnych. Dobór źródeł był celowy i iteracyjny. Analizowano rodzaj i kontekst źródła, mechanizm, główne ustalenia, ograniczenia oraz możliwość przeniesienia wniosków na imprezy masowe. Ustalenia grupowano w obszarach komunikacji, ewakuacji i współpracy, porównując zgodności, rozbieżności i warunki brzegowe. Zastosowano czterostopniową klasyfikację bezpośredniości podstaw dowodowych.

Wnioski: Reakcja ochronna ma charakter wieloetapowy i zależy od współdziałania czynników psychologicznych, społecznych, organizacyjnych, przestrzennych i czasowych. Psychologiczna gotowość do działania nie jest tożsama z fizyczną możliwością jego wykonania, dlatego brak reakcji nie powinien być automatycznie interpretowany jako opór, irracjonalność lub panika. Komunikacja, infrastruktura i działania personelu powinny być projektowane łącznie. Z kolei współpraca uczestników może stanowić zasób bezpieczeństwa, pod warunkiem zapewnienia im dostępu do wiarygodnych informacji o zagrożeniach i zasadach postępowania. Zaproponowana heurystyczna rama bezpośredniej reakcji ochronnej i kryteria operacyjne mogą wspierać projektowanie komunikatów, dokumentacji, briefingu, ćwiczeń i audytu, lecz wymagają dalszej walidacji terenowej w rzeczywistych imprezach masowych.

Słowa kluczowe: współpraca, ewakuacja, imprezy masowe, reakcje ochronne, komunikacja bezpieczeństwa

Typ artykułu: artykuł przeglądowy

Bibliografia:

  1. Ustawa z dnia 20 marca 2009 r. o bezpieczeństwie imprez masowych (tekst jedn. Dz. U. 2023 r. poz. 616).
  2. Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 24 czerwca 2026 r. w sprawie szczegółowej organizacji krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego (Dz. U. 2026 poz. 872).
  3. World Health Organization, Mass Casualty Management Systems: Strategies and Guidelines for Building Health Sector Capacity, WHO, Geneva 2007, ISBN 978-92-4-159605-3.
  4. Lindell M.K., Perry R.W., The Protective Action Decision Model: Theoretical Modifications and Additional Evidence, „Risk Analysis” 2012, 32, 4, 616–632, https://doi.org/10.1111/j.1539-6924.2011.01647.x.
  5. Szewczyk J. (red.), Bezpieczeństwo i zachowanie publiczności na imprezach sportowych, Urząd Kultury Fizycznej i Sportu, Warszawa 2001.
  6. Delgado B., Huang A.S., Luo A., Chaturvedi I., Hsu E.B., Risk communication in mass gatherings: a scoping review, „International Journal of Emergency Medicine” 2026, 19, art. 151, https://doi.org/10.1186/s12245-026-01252-8.
  7. Drury J., The Psychology of Crowd Behavior, „Annual Review of Psychology” 2026, 77, 339–364, https://doi.org/10.1146/annurev-psych-012125-121447.
  8. Drury J., Erratum: The Psychology of Crowd Behavior, „Annual Review of Psychology” 2026, https://doi.org/10.1146/annurev-ps-77-022626-200001.
  9. Whittemore R., Knafl K., The integrative review: updated methodology, „Journal of Advanced Nursing” 2005, 52, 5, 546–553, https://doi.org/10.1111/j.1365-2648.2005.03621.x.
  10. Green B.N., Johnson C.D., Adams A., Writing narrative literature reviews for peer-reviewed journals: secrets of the trade, „Journal of Chiropractic Medicine” 2006, 5, 3, 101–117, https://doi.org/10.1016/S0899-3467(07)60142-6.
  11. Cłapa I., Dziubiński M., Zachowanie ludzi jako jeden z czynników determinujących przebieg procesu ewakuacji, „Bezpieczeństwo i Technika Pożarnicza” 2014, 35, 3, 149–158, https://doi.org/10.12845/bitp.35.3.2014.14.
  12. Kuligowski E.D., Omori H., General Guidance on Emergency Communication Strategies for Buildings, 2nd ed., NIST Technical Note 1827, National Institute of Standards and Technology, Gaithersburg 2014, https://doi.org/10.6028/NIST.TN.1827.
  13. Omori H., Kuligowski E.D., Gwynne S.M.V., Butler K.M., Human Response to Emergency Communication: A Review of Guidance on Alerts and Warning Messages for Emergencies in Buildings, „Fire Technology” 2017, 53, 4, 1641–1668, https://doi.org/10.1007/s10694-017-0653-3.
  14. Dallo I., Stauffacher M., Marti M., Actionable and understandable? Evidence-based recommendations for the design of (multi-)hazard warning messages, „International Journal of Disaster Risk Reduction” 2022, 74, 102917, https://doi.org/10.1016/j.ijdrr.2022.102917.
  15. Komenda Główna Państwowej Straży Pożarnej, Instrukcja do wydawania opinii o imprezach masowych przez Państwową Straż Pożarną, Biuro Rozpoznawania Zagrożeń, Warszawa 2012, https://www.gov.pl/attachment/2661c64c-14ce-452d-ada6-b96585d92c11 [dostęp: 09.08.2026].
  16. Garlińska U., Michalak P., Pawłowski S., Popielarczyk T., Pomiary zrozumiałości mowy dźwiękowych systemów ostrzegawczych, „Bezpieczeństwo i Technika Pożarnicza” 2015, 39, 3, 161–171, https://doi.org/10.12845/bitp.39.3.2015.14.
  17. Bean H., Sutton J., Liu B.F., Madden S., Wood M.M., Mileti D.S., The Study of Mobile Public Warning Messages: A Research Review and Agenda, „Review of Communication” 2015, 15, 1, 60–80, https://doi.org/10.1080/15358593.2015.1014402.
  18. Tannenbaum M.B., Hepler J., Zimmerman R.S., Saul L., Jacobs S., Wilson K., Albarracín D., Appealing to Fear: A Meta-Analysis of Fear Appeal Effectiveness and Theories, „Psychological Bulletin” 2015, 141, 6, 1178–1204, https://doi.org/10.1037/a0039729.
  19. Reynolds-Tylus T., Martinez Gonzalez A., The Utility of Choice-Enhancing Language in Emergency Preparedness Messages: An Application of Psychological Reactance Theory, „Disaster Medicine and Public Health Preparedness” 2021, 15, 3, 282–285, https://doi.org/10.1017/dmp.2020.11.
  20. Hobfoll S.E., Watson P., Bell C.C., Bryant R.A., Brymer M.J., Friedman M.J., Friedman M., Gersons B.P.R., de Jong J.T.V.M., Layne C.M., Maguen S., Neria Y., Norwood A.E., Pynoos R.S., Reissman D., Ruzek J.I., Five Essential Elements of Immediate and Mid-Term Mass Trauma Intervention: Empirical Evidence, „Psychiatry” 2007, 70, 4, 283–315, https://doi.org/10.1521/psyc.2007.70.4.283.
  21. Sutton J., Kuligowski E.D., Alerts and Warnings on Short Messaging Channels: Guidance from an Expert Panel Process, „Natural Hazards Review” 2019, 20, 2, 04019002, https://doi.org/10.1061/(ASCE)NH.1527-6996.0000324.
  22. Sutton J., Wood M.M., Opting Out: Over-Alerting and Warning Fatigue in the Era of Wireless Emergency Alerts, „Journal of Contingencies and Crisis Management” 2025, 33, 3, e70076, https://doi.org/10.1111/1468-5973.70076.
  23. Latané B., The Psychology of Social Impact, „American Psychologist” 1981, 36, 4, 343–356, https://doi.org/10.1037/0003-066X.36.4.343.
  24. Bandura A., Social Learning Theory, Prentice-Hall, Englewood Cliffs, NJ 1977, ISBN 978-0-13-816744-8.
  25. Wróbel M., Zarażanie afektywne. O procesie transferu emocji i nastroju między ludźmi, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2016, ISBN 978-83-01-18566-4.
  26. Loranty K. (red.), Psychospołeczne uwarunkowania zachowań jednostek i grup społecznych w sytuacjach zagrożeń: wybrane problemy, Wydawnictwo Akademii Obrony Narodowej, Warszawa 2010, ISBN 978-83-7523-130-4.
  27. van Haeringen E.S., Gerritsen C., Hindriks K.V., Emotion contagion in agent-based simulations of crowds: a systematic review, „Autonomous Agents and Multi-Agent Systems” 2023, 37, art. 6, https://doi.org/10.1007/s10458-022-09589-z.
  28. Senanayake G.P.D.P., Kieu M., Zou Y., Dirks K., Agent-based simulation for pedestrian evacuation: A systematic literature review, „International Journal of Disaster Risk Reduction” 2024, 111, 104705, https://doi.org/10.1016/j.ijdrr.2024.104705.
  29. Popielarczyk T., Sobecki M., Pacuk J., Frymus T., Systemy komunikacji głosowej w sytuacjach awaryjnych – analiza dokumentów normatywnych i prawnych, „Safety & Fire Technology” 2022, 60, 2, 78–103, https://doi.org/10.12845/sft.60.2.2022.4.
  30. Orłowska I., Dziubiński M., Stochastyczny charakter procesu ewakuacji ludzi z budynków, „Bezpieczeństwo i Technika Pożarnicza” 2018, 50, 2, 90–106, https://doi.org/10.12845/bitp.50.2.2018.7.
  31. Wróbel R., Gromek P., Ewakuacja uczestników imprez o charakterze masowym, Akademia Pożarnicza, Warszawa 2024, ISBN 978-83-968293-6-8.
  32. Lovreglio R., Ronchi E., Nilsson D., A model of the decision-making process during pre-evacuation, „Fire Safety Journal” 2015, 78, 168–179, https://doi.org/10.1016/j.firesaf.2015.07.001.
  33. Kuligowski E.D., Model building: an examination of the pre-evacuation period of the 2001 World Trade Center disaster, „Fire and Materials” 2015, 39, 4, 285–300, https://doi.org/10.1002/fam.2201.
  34. Kinateder M.T., Kuligowski E.D., Reneke P.A., Peacock R.D., Risk perception in fire evacuation behavior revisited: definitions, related concepts, and empirical evidence, „Fire Science Reviews” 2015, 4, art. 1, https://doi.org/10.1186/s40038-014-0005-z.
  35. Kinsey M., Gwynne S., Kuligowski E.D., Kinateder M., Cognitive Biases Within Decision Making During Fire Evacuations, „Fire Technology” 2019, 55, 2, 465–485, https://doi.org/10.1007/s10694-018-0708-0.
  36. Deutsch M., Gerard H.B., A Study of Normative and Informational Social Influences upon Individual Judgment, „Journal of Abnormal and Social Psychology” 1955, 51, 3, 629–636, https://doi.org/10.1037/h0046408.
  37. Sime J.D., Affiliative behaviour during escape to building exits, „Journal of Environmental Psychology” 1983, 3, 1, 21–41, https://doi.org/10.1016/S0272-4944(83)80019-X.
  38. Kinateder M., Ronchi E., Gromer D., Müller M., Jost M., Nehfischer M., Mühlberger A., Pauli P., Social influence on route choice in a virtual reality tunnel fire, „Transportation Research Part F: Traffic Psychology and Behaviour” 2014, 26, A, 116–125, https://doi.org/10.1016/j.trf.2014.06.003.
  39. Fu L., Cao S., Song W., Fang J., The influence of emergency signage on building evacuation behavior: An experimental study, „Fire and Materials” 2019, 43, 1, 22–33, https://doi.org/10.1002/fam.2665.
  40. Bakhshian E., Martinez-Pastor B., Evaluating human behaviour during a disaster evacuation process: A literature review, „Journal of Traffic and Transportation Engineering (English Edition)” 2023, 10, 4, 485–507, https://doi.org/10.1016/j.jtte.2023.04.002.
  41. de Almeida M.M., von Schreeb J., Human Stampedes: An Updated Review of Current Literature, „Prehospital and Disaster Medicine” 2019, 34, 1, 82–88, https://doi.org/10.1017/S1049023X18001073.
  42. Tarnowski A., Wizimirska N., Ciszewski J., Mit paniki – mechanizmy poznawcze, emocjonalne i społeczne reakcji ludzi na zagrożenie pożarem, „Bezpieczeństwo Pracy – Nauka i Praktyka” 2009, 7–8 (454–455), 8–11.
  43. World Health Organization, Risk communication and community engagement readiness and response toolkit: mass gatherings, WHO, Geneva 2025, ISBN 978-92-4-010914-8.
  44. Drury J., Cocking C., Reicher S., Everyone for themselves? A comparative study of crowd solidarity among emergency survivors, „British Journal of Social Psychology” 2009, 48, 3, 487–506, https://doi.org/10.1348/014466608X357893.
  45. Drury J., The role of social identity processes in mass emergency behaviour: An integrative review, „European Review of Social Psychology” 2018, 29, 1, 38–81, https://doi.org/10.1080/10463283.2018.1471948.
  46. Drury J., Cocking C., Reicher S., Burton A., Schofield D., Hardwick A., Graham D., Langston P., Cooperation versus competition in a mass emergency evacuation: a new laboratory simulation and a new theoretical model, „Behavior Research Methods” 2009, 41, 3, 957–970, https://doi.org/10.3758/BRM.41.3.957.
  47. Cole J., Walters M., Lynch M., Part of the solution, not the problem: the crowd’s role in emergency response, „Contemporary Social Science” 2011, 6, 3, 361–375, https://doi.org/10.1080/21582041.2011.609332.
  48. Drury J., Carter H., Cocking C., Ntontis E., Tekin Guven S., Amlôt R., Facilitating Collective Psychosocial Resilience in the Public in Emergencies: Twelve Recommendations Based on the Social Identity Approach, „Frontiers in Public Health” 2019, 7, art. 141, https://doi.org/10.3389/fpubh.2019.00141.
  49. Carter H., Drury J., Amlôt R., Social Identity and Intergroup Relationships in the Management of Crowds during Mass Emergencies and Disasters: Recommendations for Emergency Planners and Responders, „Policing: A Journal of Policy and Practice” 2020, 14, 4, 931–944, https://doi.org/10.1093/police/pay013.
  50. Templeton A., Smith K., Vo S., Alhajri W., Hinata S., Nash C., Tong Y., Neville F., With us, for us, or against us: How group relations between safety personnel and the public impact enjoyment, felt safety and behaviour at crowd events, „Social and Personality Psychology Compass” 2026, 20, 3, e70132, https://doi.org/10.1111/spc3.70132.
  51. Alhajri W., Templeton A., Moore A., Social norms and risks at mass gatherings: A systematic review, „International Journal of Disaster Risk Reduction” 2023, 88, 103586, https://doi.org/10.1016/j.ijdrr.2023.103586.
  52. Alhajri W., Moore A., Templeton A., Shared social identity and social norms shape risk-taking at mass gatherings, „British Journal of Social Psychology” 2024, 63, 4, 1922–1942, https://doi.org/10.1111/bjso.12767.
  53. Cialdini R.B., Reno R.R., Kallgren C.A., A Focus Theory of Normative Conduct: Recycling the Concept of Norms to Reduce Littering in Public Places, „Journal of Personality and Social Psychology” 1990, 58, 6, 1015–1026, https://doi.org/10.1037/0022-3514.58.6.1015.
  54. Fritz C.E., Mathewson J.H., Convergence Behavior in Disasters: A Problem in Social Control, National Academy of Sciences–National Research Council, Washington, DC 1957.
  55. Daddoust L., Asgary A., McBey K.J., Elliott S., Normand A., Spontaneous volunteer coordination during disasters and emergencies: Opportunities, challenges, and risks, „International Journal of Disaster Risk Reduction” 2021, 65, 102546, https://doi.org/10.1016/j.ijdrr.2021.102546.
  56. Florek P., Kołodziejczyk T., Wsparcie ewakuacji osób niepełnosprawnych – wyzwania organizacyjne i technologiczne, „Safety & Fire Technology” 2021, 57, 1, 134–144, https://doi.org/10.12845/sft.57.1.2021.9.
  57. Maciak T., Barański M., Wprowadzenie do komputerowego modelowania zachowania się tłumu. Wybrane aspekty psychologii tłumu, „Bezpieczeństwo i Technika Pożarnicza” 2015, 40, 4, 39–49, https://doi.org/10.12845/bitp.40.4.2015.3.
  58. Barański M., Maciak T., Model ewakuacji wykorzystujący automaty komórkowe, „Safety & Fire Technology” 2017, 45, 1, 68–79, https://doi.org/10.12845/bitp.45.1.2017.5.
  59. Barański M., Haznar-Barańska A., Ewakuacja i jej rodzaje – rewizja definicji oraz klasyfikacja, „Safety & Fire Technology” 2021, 58, 2, 204–222, https://doi.org/10.12845/sft.58.2.2021.12.
  60. Templeton A., Xie H., Gwynne S., Hunt A., Thompson P., Köster G., Agent-based models of social behaviour and communication in evacuations: A systematic review, „Safety Science” 2024, 176, 106520, https://doi.org/10.1016/j.ssci.2024.106520.