1. SFT
  2. Archiwum
  3. Vol. 68
  4. Świadomość sytuacyjna sztabu w ramach...

Świadomość sytuacyjna sztabu w ramach rozległych i długotrwałych działań ratowniczych – bariery, paradygmaty i rekomendacje

st. kpt. mgr inż. Tomasz Zuchlke

Pobierz artykuł
Open Access
DOI: 10.12845/sft.68.2.2026.1, strony: 6 – 24

Abstrakt

Cel: Niniejszy artykuł przedstawia przegląd koncepcyjny zagadnienia świadomości sytuacyjnej (ang. situation awareness, SA) na poziomie sztabu podczas rozległych, długotrwałych i złożonych organizacyjnie działań ratowniczych prowadzonych w ramach krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego (KSRG). Celem opracowania jest identyfikacja barier kognitywnych i komunikacyjnych degradujących zbiorową świadomość sytuacyjną oraz sformułowanie strategicznych rekomendacji systemowych dla organizacji kierowania działaniami ratowniczymi w tym systemie. Analiza świadomie przesuwa przedmiot rozważań z pojedynczego kierującego na sztab jako całość, zgodnie z obowiązującymi zasadami organizacji sztabu KG PSP.

Wprowadzenie: Dominujący w piśmiennictwie pożarniczym paradygmat redukuje sytuacyjny proces decyzyjny do osoby kierującego działaniem ratowniczym, pomijając zbiorową dynamikę sztabu jako rozproszonego systemu poznawczego. Raporty programu NIOSH Fire Fighter Fatality Investigation and Prevention wielokrotnie wskazują utratę świadomości sytuacyjnej jako czynnik przyczyniający się do wypadków śmiertelnych w czasie służby.

Metodologia: Zastosowano metodę przeglądu narracyjnego literatury przedmiotu (1972–2025), opartą na trzypoziomowym modelu SA (ang. situation awareness) Endsleya (percepcja  zrozumienie  projekcja), modelu wypadku organizacyjnego Reasona, teorii obciążenia poznawczego Swellera, ramach Recognition-Primed Decision Kleina oraz paradygmacie rozproszonej świadomości sytuacyjnej (ang. distributed situation awareness, DSA) Stantona i współpracowników. Analizę koncepcyjną zilustrowano hipotetycznym przypadkiem kompozytowym, ujętym w modelu „sera szwajcarskiego” Reasona. Wnioski z analizy odniesiono do obowiązujących w KG PSP zasad organizacji sztabu oraz prowadzenia działań ratowniczych. Wykorzystano również rewizję pojemności pamięci roboczej Cowana, analizę nadmiernego zaufania do automatyki Parasuramana i Rileya oraz badania nad efektem nieistotnej mowy.

Wnioski: SA na poziomie sztabu nie jest prostą sumą indywidualnych obrazów sytuacyjnych — jest wypadkową procesów komunikacyjnych, dystrybucji ról i narzędzi technicznych. Zidentyfikowano trzy problemy specyficzne dla pracy sztabu (zniekształcenie kaskadowe, szum komunikacyjny, eskalacja zaangażowania). Sformułowano sześć rekomendacji systemowych dla PSP: wzmocnienie cyklicznych odpraw sztabu, zasadę jednego tłumacza danych w zespole operacyjnym, strukturalną rotację funkcji kluczowych, ochronę uwagi sztabu przed rozpraszaniem przez polityków, władzę i media, rozwój wspólnego obrazu operacyjnego z protokołem podtrzymywania czujności oraz włączenie treningu immersyjnego (VR) do szkolenia dowódczego.

Słowa kluczowe: świadomość sytuacyjna, sztab, kierowanie działaniem ratowniczym, krajowy system ratowniczo-gaśniczy, wspólny obraz operacyjny

Typ artykułu: artykuł przeglądowy

Bibliografia:

  1. U.S. Fire Administration, Firefighter Fatalities in the United States – Annual Report, Federal Emergency Management Agency, Emmitsburg, https://www.usfa.fema.gov/.
  2. NIOSH Fire Fighter Fatality Investigation and Prevention Program (FFFIPP), U.S. Centers for Disease Control and Prevention, National Institute for Occupational Safety and Health, https://www.cdc.gov/niosh/firefighters/fffipp/about.html.
  3. Kalinko J., Lipiński S., Poziomy kierowania na potrzeby działań ratowniczych, „Zeszyty Naukowe SGSP” 2018, 66, 2.
  4. Kalinko J., Lipiński S., Kompetencje kierującego działaniem ratowniczym, „Zeszyty Naukowe SGSP” 2018, 68, 4.
  5. Berus P., Ankowski A., Istota kierowania działaniem ratowniczym w świetle obowiązującego stanu prawnego, „Zeszyty Naukowe SGSP” 2022, 82, 153–174, https://doi.org/10.5604/01.3001.0015.8886.
  6. Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 24 czerwca 2026 r. w sprawie szczegółowej organizacji krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego (Dz. U. 2026, poz. 872).
  7. Zasady organizacji sztabu na potrzeby prowadzenia działań ratowniczych, Komenda Główna Państwowej Straży Pożarnej, Warszawa 2025.
  8. Zasady organizowania działań ratowniczych, Komenda Główna Państwowej Straży Pożarnej, Warszawa 2013.
  9. Endsley M.R., Toward a Theory of Situation Awareness in Dynamic Systems, „Human Factors” 1995, 37, 1, 32–64, https://doi.org/10.1518/001872095779049543.
  10. Gasaway R.B., Situational Awareness for Emergency Response, PennWell Books, Tulsa 2013.
  11. Klein G., Sources of Power: How People Make Decisions, MIT Press, Cambridge 1998.
  12. Endsley M.R., Theoretical Underpinnings of Situation Awareness: A Critical Review, [w:] M.R. Endsley, D.J. Garland (red.), Situation Awareness Analysis and Measurement, Lawrence Erlbaum, Mahwah 2000, 3–32.
  13. Sweller J., Cognitive Load During Problem Solving: Effects on Learning, „Cognitive Science” 1988, 12, 2, 257–285, https:// doi.org/10.1016/0364-0213(88)90023-7.
  14. Sweller J., van Merriënboer J.J.G., Paas F.G.W.C., Cognitive Architecture and Instructional Design, „Educational Psychology Review” 1998, 10, 3, 251–296, https://doi.org/10.1023/a:1022193728205.
  15. Cowan N., The Magical Number 4 in Short-Term Memory: A Reconsideration of Mental Storage Capacity, „Behavioral and Brain Sciences” 2001, 24, 1, 87–114, https://doi.org/10.1017/S0140525X01003922.
  16. Stanton N.A., Stewart R., Harris D., Houghton R.J., Baber C., McMaster R., Salmon P., Hoyle G., Walker G., Young M.S., Linsell M., Dymott R., Green D., Distributed Situation Awareness in Dynamic Systems: Theoretical Development and Application of an Ergonomics Methodology, „Ergonomics” 2006, 49, 12–13, 1288–1311, https://doi.org/10.1080/00140130600612762.
  17. Endsley M.R., Situation Awareness Misconceptions and Misunderstandings, „Journal of Cognitive Engineering and Decision Making” 2015, 9, 1, 4–32, https://doi.org/10.1177/1555343415572631.
  18. Stanton N.A., Salmon P.M., Walker G.H., Salas E., Hancock P.A., State-of-Science: Situation Awareness in Individuals, Teams and Systems, „Ergonomics” 2017, 60, 4, 449–466, https://doi.org/10.1080/00140139.2017.1278796.
  19. Wolbers J., Boersma K., The Common Operational Picture as Collective Sensemaking, „Journal of Contingencies and Crisis Management” 2013, 21, 4, 186–199, https://doi.org/10.1111/1468-5973.12027.
  20. Salamé P., Baddeley A., Disruption of Short-Term Memory by Unattended Speech: Implications for the Structure ofWorking Memory, „Journal of Verbal Learning and Verbal Behavior” 1982, 21, 2, 150–164, https://doi.org/10.1016/S0022-5371(82)90521-7.
  21. Staw B.M., Knee-Deep in the Big Muddy: A Study of Escalating Commitment to a Chosen Course of Action, „Organizational Behavior and Human Performance” 1976, 16, 1, 27–44, https://doi.org/10.1016/0030-5073(76)90005-2.
  22. Janis I.L., Victims of Groupthink: A Psychological Study of Foreign-Policy Decisions and Fiascoes, Houghton Mifflin, Boston 1972.
  23. Reason J., Human Error, Cambridge University Press, Cambridge 1990.
  24. Parasuraman R., Riley V., Humans and Automation: Use, Misuse, Disuse, Abuse, „Human Factors” 1997, 39, 2, 230–253, https://doi.org/10.1518/001872097778543886.
  25. Bigley G.A., Roberts K.H., The Incident Command System: High-Reliability Organizing for Complex and Volatile Task Environments, „Academy of Management Journal” 2001, 44, 6, 1281–1299, https://doi.org/10.2307/3069401.
  26. Ericsson K.A., Krampe R.T., Tesch-Römer C., The Role of Deliberate Practice in the Acquisition of Expert Performance, „Psychological Review” 1993, 100, 3, 363–406, https://doi.org/10.1037/0033-295X.100.3.363.
  27. Endsley M.R., Direct Measurement of Situation Awareness: Validity and Use of SAGAT, [w:] M.R. Endsley, D.J. Garland (red.), Situation Awareness Analysis and Measurement, Lawrence Erlbaum, Mahwah 2000, 147–173.